Balkan-Turizam
Romi predstavljaju jednu od najstarijih i kulturno najraznovrsnijih manjinskih zajednica u Srbiji i na celom Balkanu. Njihovo prisustvo na ovim prostorima beleži se više od šest vekova, a njihova tradicija, muzika i način života ostavili su dubok trag u kulturi mnogih naroda.
Prema popisu stanovništva iz 2022. godine, u Srbiji živi nešto više od 130.000 Roma, što čini oko 2% ukupnog stanovništva, ali se procenjuje da je stvarni broj veći, jer mnogi Romi u popisima navode druge nacionalnosti ili ostaju nepopisani. Najviše ih živi u centralnoj Srbiji, ali i u većim gradovima kao što su Beograd, Niš, Kragujevac, Valjevo i Novi Sad, kao i u manjim sredinama širom Vojvodine.
Istorijski koreni i dolazak na Balkan
Poreklo Roma vodi se iz severne Indije, odakle su se u više migracionih talasa kretali ka zapadnim delovima sveta. Na Balkan su stigli oko 14. veka, najverovatnije preko Male Azije i Vizantije, a u Srbiji su prvi put dokumentovano zabeleženi u Despotovini Stefana Lazarevića. Vremenom su se naselili u gradovima i naseljima širom Balkana, prilagođavajući se različitim društvenim i kulturnim uticajima, ali su sačuvali posebnost jezika i običaja.
Tokom turske vladavine, mnogi Romi su bili zanatlije, kovači, muzičari i trgovci. Njihova veština u obradi metala i u muzici učinila ih je prepoznatljivim i cenjenim u čitavom regionu. U 19. veku, nakon oslobođenja Srbije, Romi su dobili stalna naselja i postepeno postali deo urbane kulture, naročito u varošicama i zanatskim četvrtima.
Kultura, jezik i tradicija
Romi su kroz vekove razvili bogatu usmenu kulturu, jezik i muziku koji spajaju istočnjačke i balkanske uticaje. Njihov jezik, romani čib, pripada indoiranskoj grupi jezika i ima više dijalekata u zavisnosti od regiona. U Srbiji je zvanično priznat kao jezik nacionalne manjine, a u pojedinim školama u Vojvodini i centralnoj Srbiji izvodi se i nastava na romskom jeziku.
Romska muzika je jedan od najprepoznatljivijih elemenata njihove kulture. Truba, violina i harmonika simboli su veselja, dok romski muzičari, poput čuvenog Šabana Bajramovića, predstavljaju najbolji primer spajanja tradicije i modernog izraza. Osim muzike, važan deo kulture su porodični običaji, poštovanje starijih i brojne verske tradicije, koje su često mešavina pravoslavnih, katoličkih i islamskih uticaja.
Položaj i savremeni život
Iako su Romi danas u Srbiji zvanično priznata nacionalna manjina sa pravom na školovanje, kulturno izražavanje i učešće u javnom životu, njihov društveni položaj i dalje je osetljiv. Veći deo romske populacije živi u skromnim uslovima, često na periferiji gradova, ali postoji sve više primera uspešne integracije kroz obrazovanje, umetnost i javni rad.
Poslednjih godina realizuju se programi koji promovišu uključivanje Roma u školstvo i zapošljavanje, kao i očuvanje njihove kulture i tradicije. Posebno su aktivne romske organizacije u Nišu, Valjevu, Kragujevcu i Novom Sadu, koje rade na jačanju identiteta i poboljšanju uslova života za svoju zajednicu.
Romen si jekh tare najphureder thaj kulturikane najraznovrsnake minoriteto zajednice ande Srbija thaj savoro Balkan. Lenqo prisustvo ande akava džanipnasko drom zapisime si više taro šov šel berša, a lenqi tradicija, muzika thaj drom pe život ostavinen but baro trag ande kultura buter naroda.
Prema popiso taro 2022. berš, ande Srbija živel majbuti taro 130.000 Roma — kaj anel oko 2% taro savoro stanovništvo — ali procenjisarelpe kaj čačo broj si majbaro, adalestar so but Roma ande popis phenena aver nacionalnost ili ačen na popisime. Najbut Roma živen ande centralno Srbija, ali vi ande baro themura sar Beograd, Niš, Kragujevac, Valjevo thaj Novi Sad, sar vi ande majcikne lugarura andar Vojvodina.
Istorikane koreni thaj avenipe pe Balkan
Poreklo e Romenge mudarelpe taro severno Indija, katar sas ande but migracionura džeren ande zapadutne thanura. Pe Balkan avenas ando 14. šelto, najverovatnije prekal Mala Azija thaj Vizantija, a ande Srbija prvalo dokumentime si ando vreme e despota Stefana Lazarevića. Kako vremi ačhol, naselisarde pe ande baro thaj cikno themura andar Balkan, prilagođinasa e društvenim thaj kulturnim uticajura, ali ačhardepe lako romani čhib thaj romane običaja.
Ando vreme e turski vlasti, but Roma sas zanatlije, kovači, muzičara thaj trgovci. Lenqo drom ande kovano metal thaj ande muzika kerde len poznate thaj cenime ando savoro region. Ande 19. šelto, angle oslobođenje e Srbija, Roma priminesa stalna naselja thaj postepeno avenas pe drom ande urbana kultura, pogotovo ande varošice thaj zanatske četvrti.
Kultura, čhib thaj tradicija
E Roma andar beršura razvijinas but baro kultura, paramiči, čhib thaj muzika savi kombinirinel istok tari tradicija thaj balkanska uticaja. Lenqo čhib — romani čhib — pripadinel indoiransko grupako thaj avel ande više dialekti zavisinpe katar region. Ande Srbija si službeno priznato sar jezik nacionalne manjine, a ande katar škole ande Vojvodina thaj centralni delovi egzistuil nastava ando romani čhib.
Romska muzika si jekh tare najpoznatime dija e kultura. Truba, violina thaj harmonika si simboli e veseljakone slavlja, a romane muzičara, sar o čuvenu Šaban Bajramović, si najbolo primjer sar tradicija šaj te spojinelpe thaj andal moderne forme. Opre ando muzika, baro dija e kultura si porodični običaja, respekt pe phureder thaj razne religiozne tradicije — adalestar so but Roma kombinirinel pravoslavne, katoličke thaj islamske elementura.
Položaj thaj savremeno životo
Te aven te phenel, Roma ande Srbija si zvanično priznato nacionalno manjina — len si pravo pe školovanje, pe kulturno izražavanje thaj učestvovanje ande javno život — ali lenqo društveno položaj akana vi si osetljivo. Buti e romane zajednice živel ande modestne uslove, buttar ande periferija ande baro themura, ali akana avel sa majbut primjerura uspešne integracija prekal škola, kultura, umetnost thaj javno angažovanje.
Ando zadnje berša, realisaren pe programura save promovirinel integracija e Romenge ande školstvo thaj zapošljavanje, sar vi očuvanje lenqo kultura thaj tradicija. Posebno aktivne si romane organizacija ande Niš, Valjevo, Kragujevac thaj Novi Sad, save butjarin te jačharel identiteto thaj te poboljšin uslove pe životo pe lenqo zajednica.
Tekst je realizovan u okviru projekta „Obrazovanje bez granica – integracija Roma u školstvu Srbije“, koji sufinansira Ministarstvo informisanja i telekomunikacija Republike Srbije.
